The centre can(not) hold

Things fall apart; the centre cannot hold;

Mere anarchy is loosed upon the world,

The blood-dimmed tide is loosed, and everywhere   

The ceremony of innocence is drowned;

The best lack all conviction, while the worst   

Are full of passionate intensity.

(fragment uit: Yeats, the second coming)

Naar aanleiding van dit fragment uit een gedicht van Yeats en de gesprekken die we daarover voerden met Matthijs Schouten en Louis Bijl de Vroe: een tekst over de liminale ervaring.

Twee inzichten hierover deel ik graag.

Het eerste wat ‘ervaren’ nu precies is en de bijzondere ervaring van een ‘middenpositie’ – het liminale, een ervaring van ongebonden emoties die een mogelijkheid bieden voor het verwerken van emoties – een dispositie zoals Aristoteles dat heeft benoemd.

Het tweede over het moeilijk in het midden kunnen blijven en de kansen die een liminale ervaring biedt.

Het eerste inzicht: het ervaren van een midden

Ik sluit aan bij het verdiepen van ‘paradigma twee’ zoals Ulrich Libbrecht dat mogelijk ook heeft bedoeld (zie deze video van Matthijs Schouten daarover). Paradigma twee gaat over verwondering vanuit je eigen ervaren dat lastig onder woorden te brengen is en moeilijk is in te delen in de logica van spreadsheets en wetenschappelijke naamgeving. Misschien is het goed om mee te gaan in de leer van Aristoteles bij het zoeken naar een manier om paradigma twee te ervaren

Dispositie

Ervaren is volgens Aristoteles een complexe vaardigheid, het is niet gelijk aan ‘voelen’ of ‘emoties’. Nieuwe inzichten uit de neurologie en psychologie bevestigen dat. Aristoteles gebruikt hiervoor naast het begrip ‘emotie of gevoel’ ook het begrip ‘dispositie’. Het verschil tussen die twee?

Een emotie of gevoel overvalt ons, we hebben er nauwelijks controle over.

Een dispositie is de bewuste of – door omstandigheden – aangeleerde omgang met emotie/gevoel – in moderne psychologie heet dat bijvoorbeeld ‘emotie regulatie’. Een dispositie kun je aanleren, het is volgens Aristoteles de basis voor onze ethiek en de beroemde deugden vanuit een middenpositie tussen uitersten. 

Het samengaan van emoties en gevoelens die ons overkomen + een bewuste of aangeleerde dispositie maakt een ervaring.

Ervaring = (emotie/gevoel) met daaraan verbonden een dispositie.

Een ervaring is dus een samengaan van een on(der)bewust proces en een bewust of aangeleerd proces. In de spreektaal wordt ‘ervaren’ vaak als een puur onbewust proces gedefinieerd, of geheel vanuit gevoel en emotie. Maar dat is niet handig, omdat het een gesprek over onze vrijheid en aanpassing van onze ervaringen belemmert. Alsof je er niets aan kunt doen.

Gebonden en ongebonden

Dat is niet het hele verhaal, want het onderwerp ‘emotie en gevoel’ is op zichzelf al complex. De buitenwereld komt niet ongefilterd zintuiglijk bij ons binnen. Wij bouwen tijdens ons leven veel soorten en maten filters op als mens om snel te kunnen handelen en denken, volgens onze verwachtingen. Emoties en gevoelens ontstaan niet door onmiddellijke ervaring vanuit onze zintuigen maar door een vergelijk met de filters die we zelf hebben ontwikkeld. Al na de eerste paar levensjaren (tot 4 jaar) hebben we als mens een vrij complete set aan basisemoties leren voelen, die ons hele verdere leven nauwelijks veranderen en daarmee onze ‘filters’ bepalen.

We kunnen ook een onderscheid maken tussen gebonden en ongebonden emoties en gevoelens. Gebonden zijn gevoelens en emoties die zich hechten aan geheugen en herkenning, verbonden aan gebeurtenissen, symbolen en associaties. Ongebonden gevoelens en emoties kunnen we vrijelijk ervaren, zonder ze ergens aan te hechten en dit is wat we zoeken in het ervaren van een midden, het liminale, het ongebondene en toch werkelijk aanwezige.

In ons dagelijks leven, zeg maar in het wild, zijn ongebonden emoties en gevoelens nauwelijks aanwezig. Niet alleen wilde dieren en planten zijn zeer zeldzaam geworden, ook wilde, vrije emoties en gevoelens. Toch kan het zomaar gebeuren, de sensatie van ongebonden emoties kan je plotseling overvallen, op een berg na een prachtige wandeling, uitkijkend over een dal. Zo’n sensatie noemen we als sinds 1800 ‘subliem’. Het sublieme is een ongebonden sensatie.

toni-hafkenscheid _ father-and-son

Wat doet de ervaring van vrije en ongebonden emoties en gevoelens met je?

In de vrijheid en de vrije ruimte die ontstaat kan het zijn dat je heel nadrukkelijk de zintuiglijke prikkels bewust bent die bij je binnenkomen. Zowel van buiten je lichaam als binnen in je lichaam (proprioceptie). Een bewustzijn in het hier en nu.

Maar deze sensatie houdt niet lang aan, want wat ongebonden is, zoekt verbinding.

Een moment van betekenis die als een levendige herinnering lang bij je kan blijven (‘flash bulb memory‘). Het liminale, the centre that holds, for a while.

Het tweede inzicht: na-effect van een sublieme sensatie van een liminale ongebondenheid.

Het liminale is de naam voor het verbreken van de vaste relatie tussen sensatie en dispositie die samen een ervaring maken. Het verbreekt het vaste patroon, waar we onbewust gebruik van maken, die al die filters inzetten om een continue stroom van sensaties en prikkels razendsnel te ordenen.

Anders gezegd: het breekt de ervaring op in het bewust ervaren van een ‘bron’- een midden van waaruit het naar alle kanten een vervolg kan vinden; en iets wat daarna komt.

Het ondergaan van een ongebonden emotie of gevoel (sensatie) geeft ruimte voor een nieuwe interpretatie en ook ruimte voor een nieuwe koers. En volgend op Aristoteles is de naam van die koers je dispositie. Of in moderne psychologie: emotieregulatie. Of in kunstzinnig culturele woorden: je inspiratie of muze. Of in religieuze zin, je mystieke bronervaring. Of in activistische zin: je zingeving en motivatie. Of vanuit traumaverwerking: je inzicht in systemen die je binden. Enzovoort, enzovoort.

Hiermee is de ervaring (sensatie + nieuw te vormen dispositie) van het sublieme creatief; fundamenteel en existentieel creatief. Je kunt je dispositie, je wereldbeeld en attitude naar de wereld, je morele oordeelsvermogen aanpassen. Het sublieme is een instrument in het bewust vormgeven van (persoonlijke) betekenis.

Dat is een fantastische mogelijkheid, maar we zijn er bijzonder slecht in getraind, want het overkomt ons nauwelijks. Sommigen kiezen ervoor om kunstenaar te worden, om het te blijven oefenen 😉.

Hoe vorm je je dispositie, wie leert je dat? Hoe leer je dat?

Misschien kom je er, dankzij een onverwacht ervaren van het liminale achter dat je helemaal geen dispositie wilt vormen, dat de sublieme sensatie een kans is om los te komen van een vastomlijnde omgang met emoties en gevoelens. Er bestaat daarvoor de mogelijkheid je te trainen in het langer aanhouden van een ongebonden liminaliteit. Meditatie of mindfullness kunnen je daarbij helpen.

Benut je de sublieme sensatie voor nieuwe disposities? Dan kun je bijvoorbeeld terecht bij de klassieke Griekse kennis in de retorica, een samengaan van verwachtingen en gevoelens (pathos), een gevoel voor rechtvaardigheid en deugd (ethos) en argumenten en verhaalstructuur die een na vertelling mogelijk maken (logos). Of kunst maken. Of kunst genieten.

Voor een iets uitgebreider NL’s talig artikel hierover, op basis van het werk van kunstenaar Erik Odijk, kun je hier terecht:

Https://www.researchgate.net/publication/341432753_Sublime_AntropoceneSubliem_antropoceen

En over de relatie tussen natuurbeheer en de sublieme sensatie, kun je hier terecht, ook NL’s talig:

Https://www.researchgate.net/publication/283418588_Klimaatbuffers_vragen_om_adaptieve_esthetiek

Of lees vier historische brieven, hoe de liminale sensatie telkens op een andere wijze tot een historische vorm van het sublieme hebben geleid, in het Engels geschreven.

https://paulroncken.com/wp-content/uploads/2024/11/four-letters-complete.pdf